چگونه امیرالمؤمنین علیه‌السلام به الگوی پهلوانی در فرهنگ ایران بدل شد؟

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: هرکس که دعای مشهور «نادِ علیّاً مَظهَرَ العَجائِبِ» را خوانده باشد، با تعابیر خاص این دعا از امیرالمومنین علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام آشنا شده است. توصیفاتی چون «قاهر العدو»، «والی الولی»، «مظهرالعجائب»، «سیف‌الله»، «حجه‌الله»، «ولی الله» و تعبیرهایی که هر یک به جنبه‌ای از شخصیت قدسی، حمایتی و قهرمانانه او اشاره دارند. محتوای دعا بر طلب یاری در هنگام سختی‌ها، رفع گرفتاری‌ها، توسل در شداید و اعتماد به عنایت الهی از رهگذر مقام معنوی حضرت علی (ع) استوار است.

این دعا تنها یک متن نیایشی یا مذهبی نیست، بلکه بازتابی از تصویری عمیق و ریشه‌دار از حضرت علی علیه‌السلام در فرهنگ دینی و مردمی ایران است و به‌خوبی نشان می‌دهد که در ذهنیت دینی و اجتماعی ایرانیان، علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام صرفاً شخصیتی تاریخی یا امامی دینی نیست، بلکه پناه نیازمندان، مددکار درماندگان و نماد اقتدار آمیخته با رأفت و عدالت است. چنین برداشتی، در امتداد همان تصویری قرار دارد که فرهنگ پهلوانی ایران از این امام ساخته است: شخصیتی که در عین برخورداری از قدرت، شجاعت و صلابت، مظهر مهربانی، مروت، انصاف و حمایت از مظلومان نیز هست. از همین منظر، دعای نادعلی را می‌توان بخشی از پشتوانه معنوی فرهنگ جوانمردی در ایران دانست؛ فرهنگی که در آن، توسل به حضرت علی علیه‌السلام با امید به گره‌گشایی، یاری و هدایت همراه است و ذکر نام او در بزنگاه‌های دشوار، غم و نگرانی را از دل می‌برد و یادآور آرامش، پایداری و اعتماد می‌شود.

جایگاه حضرت علی در فرهنگ پهلوانی ایران

علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام در فرهنگ پهلوانی و جوانمردی ایران، جایگاهی بنیادین و ممتاز دارد و می‌توان او را مهم‌ترین الگوی اخلاقی، معنوی و قهرمانی در این سنت به شمار آورد. فرهنگ پهلوانی در ایران، به‌ویژه در دوره اسلامی، هرگز تنها بر توان بدنی، مهارت رزمی یا قدرت فردی استوار نبوده است، بلکه همواره با مجموعه‌ای از فضایل اخلاقی، تعهد اجتماعی و جهت‌گیری معنوی همراه بوده است. در چنین ساختاری، حضرت علی علیه‌السلام به‌عنوان شخصیتی شناخته می‌شود که میان قدرت و اخلاق، شجاعت و خویشتنداری، و اقتدار و عدالت جمع کرده است.

از این رو، حضور او در فرهنگ پهلوانی ایران صرفاً حضوری نمادین نیست، بلکه حضوری هویت‌ساز است. پهلوان ایرانی، در الگوی آرمانی خود، کسی است که نیروی جسمانی را در خدمت نیکی و عدالت قرار می‌دهد و از قدرت خود برای حمایت از مردم، یاری ضعیفان و مقابله با ستم بهره می‌گیرد. این ویژگی‌ها، به‌طور مستقیم با تصویری که از امیرالمومنین علیه السلام در سنت ایرانی ـ اسلامی وجود دارد، هم‌خوانی دارد. بدین ترتیب، نام حضرت علی علیه السلام در فرهنگ ایران نه فقط یادآور قهرمانی، بلکه نشان‌دهنده قهرمانی اخلاقی و مسئولانه است.

بنیان معنوی جوانمردی و فتوت

یکی از مهم‌ترین ابعاد نقش حضرت علی علیه‌السلام در فرهنگ پهلوانی، آن است که او بنیان معنوی و اخلاقی جوانمردی و فتوت به شمار می‌رود. در سنت فتوت، جوانمردی تنها به معنای سخاوت یا دلاوری نیست، بلکه مجموعه‌ای از صفات همچون حیا، امانت، وفاداری، دستگیری از دیگران، چشم‌پوشی از خطا، انصاف و خویشتنداری را دربرمی‌گیرد. این فضایل در سنت ایرانی ـ اسلامی غالباً با نام امیرالمومنین علیه السلام گره خورده‌اند و او به‌عنوان معیار سنجش این صفات شناخته شده است.

در متون اخلاقی و سنت‌های شفاهی، جوانمرد کسی است که حتی در هنگام قدرت، به ظلم و تحقیر دیگران تن نمی‌دهد. چنین تعریفی از جوانمردی، به‌وضوح برگرفته از الگوی علوی است. حضرت علی علیه السلام در فرهنگ ایرانی، مظهر انسانی است که توان و اقتدار دارد، اما هرگز قدرت را از اخلاق جدا نمی‌کند. او در مقام الگو، به پهلوانی معنا می‌بخشد و آن را از صرف نیرومندی بدنی فراتر می‌برد.

پیوند فتوت با دستگیری از نیازمندان

یکی از مصادیق روشن این پیوند، تأکید بر کمک به نیازمندان و حمایت از محرومان است. در فرهنگ ایرانی، پهلوان واقعی تنها در میدان رقابت یا زورآزمایی شناخته نمی‌شود، بلکه در شیوه رفتار او با مردم، به‌ویژه افراد ضعیف و نیازمند، ارزش او سنجیده می‌شود. همین نگرش سبب شده است که در ذهن مردم، حضرت علی علیه السلام همواره در کنار عدالت‌خواهی، با نان دادن به فقیران، توجه به یتیمان و حمایت از درماندگان نیز شناخته شود. این الگو، بعدها در سنت‌های فتوت و مرام‌نامه‌های جوانمردی انعکاس یافت و پهلوان را به فردی خدمت‌گزار و مردم‌مدار تبدیل کرد.

نمود علی بن ابیطالب علیه السلام در ورزش زورخانه‌ای: مهم‌ترین و عینی‌ترین جلوه پیوند حضرت علی علیه السلام با فرهنگ پهلوانی ایران را می‌توان در ورزش زورخانه‌ای و آیین پهلوانی مشاهده کرد. زورخانه در فرهنگ ایرانی صرفاً فضایی برای تمرین جسم نیست؛ بلکه نهادی اخلاقی، تربیتی و معنوی است که در آن، ورزش با ذکر، احترام، فروتنی و آداب جمعی همراه می‌شود. در این فضا، نام علی علیه السلام همواره حضوری پررنگ دارد و یاد او بخشی جدایی‌ناپذیر از فضای معنوی زورخانه است.

مرشد زورخانه در هنگام اجرای ضرب و خواندن اشعار، اغلب به نام حضرت علی علیه السلام توسل می‌جوید و پهلوانان نیز او را مقتدای معنوی خود می‌دانند. این امر نشان می‌دهد که زورخانه تنها محل تقویت عضلات نیست، بلکه مدرسه‌ای برای پرورش اخلاق پهلوانی است. در چنین مدرسه‌ای، اقتدا به امیرالمومنین علیه السلام به معنای آموختن شجاعت، انضباط، فروتنی، احترام به بزرگان و حمایت از دیگران است.

آداب ورود و رفتار در زورخانه

از جمله مصادیق مهمی که می‌توان در این زمینه ذکر کرد، آداب ورود و حضور در زورخانه است. در زورخانه، سلسله‌مراتب احترام، جایگاه پیشکسوتان، ادب شاگردان و تواضع ورزشکاران از اهمیت بالایی برخوردار است. ورزشکار تازه‌وارد خود را برتر از دیگران نمی‌داند و پیشکسوت نیز با غرور و تکبر با دیگران رفتار نمی‌کند. این ساختار تربیتی، بر این اصل استوار است که قدرت باید با ادب و فروتنی همراه باشد. چنین آموزه‌ای، در فرهنگ عامه، به نام حضرت علی علیه السلام معنا پیدا می‌کند؛ زیرا او در عین شجاعت و اقتدار، همواره به فروتنی و عدالت شناخته شده است.

اشعار و اذکار زورخانه‌ای

نمونه دیگر، حضور گسترده نام حضرت علی علیه السلام در اشعار و اذکاری است که در زورخانه خوانده می‌شود. بسیاری از اشعار زورخانه‌ای، به منقبت علی علیه السلام، وصف دلاوری‌های او و تأکید بر جوانمردی و عدالت وی اختصاص دارد. این اشعار نه‌فقط جنبه ستایشی دارند، بلکه کارکرد آموزشی نیز ایفا می‌کنند. ورزشکاران با تکرار این مضامین، به‌تدریج می‌آموزند که هدف از ورزش، تنها غلبه بر دیگری نیست، بلکه ساختن شخصیت اخلاقی و اجتماعی خویش است.

الگوی شجاعت اخلاقی: نمونه جنگ خندق

از مشهورترین مصادیق نقش حضرت علی علیه السلام در فرهنگ پهلوانی ایران، روایت نبرد خندق و رویارویی او با عمرو بن عبدود است. این واقعه در حافظه تاریخی و فرهنگی ایرانیان، بیش از آنکه صرفاً نشانه دلاوری نظامی باشد، نماد شجاعت اخلاقی و خویشتنداری به شمار می‌رود. در این روایت، آنچه برجسته می‌شود، فقط پیروزی در میدان نبرد نیست، بلکه توانایی مهار خشم و حفظ انصاف در اوج قدرت است.

همین ویژگی است که امیرالمومنین علیه السلام را به الگویی فراتر از یک جنگاور بدل می‌سازد. در فرهنگ پهلوانی، دلاوری زمانی ارزشمند است که با اخلاق همراه باشد. اگر قدرت بدون مهار نفس و بدون عدالت به‌کار رود، دیگر پهلوانی نیست، بلکه صرفاً خشونت است. از این رو، روایت جنگ خندق در سنت ایرانی به یکی از آموزنده‌ترین نمونه‌های پیوند میان قدرت و مروت تبدیل شده است.

تمایز پهلوان با جنگاور

این روایت سبب شده است که در فرهنگ ایرانی، میان «پهلوان» و «جنگاور» تفاوت گذاشته شود. جنگاور ممکن است صرفاً اهل نبرد باشد، اما پهلوان باید علاوه بر مهارت، صاحب وجدان اخلاقی و خویشتنداری نیز باشد. حضرت علی علیه السلام در این نگاه، سرمشق کسی است که حتی در میدان نبرد نیز اخلاق را فراموش نمی‌کند. این تمایز، یکی از ارکان اساسی فرهنگ جوانمردی ایرانی است.

حضور در آیین‌های مردمی و مذهبی

تصویر حضرت علی به‌عنوان الگوی پهلوانی، تنها در متون دینی یا محافل ورزشی باقی نمانده، بلکه در آیین‌های مردمی و مذهبی نیز حضوری گسترده یافته است. در مرثیه‌خوانی‌ها، منقبت‌خوانی‌ها، نقالی‌ها و روایت‌های شفاهی، او همواره به‌عنوان نماد اقتدار، عدالت و کرامت معرفی می‌شود. این حضور سبب شده است که نام حضرت علی علیه السلام در زندگی روزمره مردم نیز با مفاهیمی چون یاری‌رسانی، وفاداری و دفاع از حق همراه باشد.

در بسیاری از محافل سنتی، منقبت‌خوانی درباره حضرت علی علیه السلام تنها جنبه مدح و ستایش ندارد، بلکه آموزش غیرمستقیم ارزش‌های اخلاقی نیز هست. شنونده در خلال این روایت‌ها، با مفاهیمی چون گذشت، غیرت، راستی، دستگیری از ناتوانان و مقابله با ظلم آشنا می‌شود. بدین ترتیب، علی بن ابیطالب علیه السلام در فرهنگ ایرانی هم‌زمان یک چهره مقدس و یک آموزگار عملی جوانمردی است.

نقالی و نقل‌های حماسی

یکی از جلوه‌های مهم این حضور، نقل‌های حماسی و نقالی‌های سنتی است. در این نقل‌ها، حضرت علی علیه السلام غالباً با صفاتی همچون شیر خدا، یاور حق و پناه مظلومان توصیف می‌شود. این بیان حماسی، اگرچه وجه قهرمانانه او را برجسته می‌سازد، اما در همان حال، بر عدالت و حمایت او از محرومان نیز تأکید می‌کند. چنین تصویری باعث شده است که در ذهن عامه، قدرت همواره با مسئولیت اخلاقی فهمیده شود.

تأثیر بر مفهوم اجتماعی پهلوان

در فرهنگ عمومی ایران، عنوان «پهلوان» یک لقب صرفاً ورزشی نیست، بلکه منزلتی اخلاقی و اجتماعی محسوب می‌شود. به همین دلیل، بسیاری از کسانی که در تاریخ اجتماعی ایران پهلوان نامیده شده‌اند، به‌سبب رفتارهای مردم‌دارانه، کمک به نیازمندان و دفاع از حقوق دیگران نیز شهرت یافته‌اند. این معنا از پهلوانی، به‌روشنی از الگوی علوی تأثیر پذیرفته است.

در ذهن مردم، پهلوان کسی است که در کنار قدرت، اهل رأفت، انصاف و خدمت باشد. اگر فردی تنها نیرومند باشد اما متکبر، خشن یا بی‌اعتنا به دیگران رفتار کند، در فرهنگ سنتی ایران شایسته عنوان پهلوان نیست. این برداشت، ریشه در همان الگویی دارد که حضرت علی علیه السلام نماینده برجسته آن است: قدرت در خدمت کرامت.

پهلوان به‌مثابه حامی مردم

یکی از مصادیق اجتماعی این موضوع، انتظار عمومی از پهلوان برای حمایت از مردم است. در فرهنگ سنتی، پهلوان محله یا شهر باید پناه نیازمندان باشد، در منازعات جانب انصاف را بگیرد و از ضعیفان حمایت کند. این انتظار اجتماعی، از الگویی سرچشمه می‌گیرد که حضرت علی علیه السلام در آن مظهر حمایت از مظلوم و دشمنی با ستم دانسته می‌شود. بنابراین، نام او در فرهنگ اجتماعی ایران، معیار مشروعیت اخلاقی قدرت است.

ارزش‌های اصلی منتقل‌شده از سیره علوی

چهار ارزش اصلی که بیش از همه از طریق سیره و شخصیت حضرت علی وارد فرهنگ پهلوانی ایران شده‌اند، عبارت‌اند از شجاعت، فتوت، عدالت و فروتنی. این چهار اصل، ستون‌های اصلی اخلاق پهلوانی را تشکیل می‌دهند و در سنت‌های ورزشی، ادبی، مذهبی و اجتماعی ایران بازتاب یافته‌اند.

شجاعت: شجاعت در فرهنگ علوی و پهلوانی فقط به معنای بی‌باکی در میدان جنگ نیست، بلکه به معنای ایستادگی در برابر باطل، دفاع از حقیقت و مقاومت در برابر ظلم نیز هست. به همین سبب، پهلوان ایرانی باید هم نیرومند باشد و هم دلیر در حمایت از حق.

فتوت: یادآوری ندایی که نقل شده استا در جنگ احد جبرئیل سرداد: لافتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار؛ امیرالمومنین علی بن ابیطالب را پیشوای ازلی و ابدی همه جوانمردان عالم قرارداده است. فتوت یا جوانمردی، بر سخاوت، وفاداری، گذشت و دستگیری از دیگران دلالت دارد. این فضیلت، روح اجتماعی فرهنگ پهلوانی است و پهلوان را از فردی صرفاً ورزشکار به شخصیتی مردمی تبدیل می‌کند.

عدالت: عدالت یکی از برجسته‌ترین صفات منسوب به حضرت علی علیه‌السلام است و همین ویژگی به فرهنگ پهلوانی ایران آموخته است که قدرت بدون انصاف فاقد ارزش است. پهلوان باید اهل قضاوت درست، دفاع از حق و پرهیز از ستم باشد.

فروتنی:فروتنی نیز مکمل قدرت است. در فرهنگ پهلوانی، هرچه توان فرد بیشتر باشد، انتظار تواضع از او بیشتر می‌رود. این اصل، به‌ویژه در آداب زورخانه‌ای و رفتار با پیشکسوتان جلوه‌گر است.

با نظر به آنچه گفته شد، نقش حضرت علی علیه‌السلام در فرهنگ پهلوانی و جوانمردی ایران نقشی محوری، ژرف و هویت‌ساز است. او نه‌تنها الهام‌بخش ارزش‌های اخلاقی این سنت بوده، بلکه در عرصه‌های گوناگون، از زورخانه و آیین‌های ورزشی گرفته تا منقبت‌خوانی، نقالی، دعاهای مردمی و ذهنیت عمومی جامعه، حضوری زنده و ماندگار داشته است. حضرت علی علیه‌السلام در فرهنگ ایرانی، نماد پیوند قدرت با عدالت، شجاعت با خویشتنداری، و بزرگی با خدمت به مردم است.

از همین رو، اگر بخواهیم جوهره فرهنگ پهلوانی ایران را در یک چهره انسانی خلاصه کنیم، امیرالمومنین علی علیه السلام بی‌تردید برجسته‌ترین مصداق آن خواهد بود. پهلوانی در فرهنگ ایران، صرفاً به توان جسمانی محدود نمی‌شود، بلکه معنایی اخلاقی، اجتماعی و معنوی دارد؛ معنایی که در پرتو سیره علوی شکل گرفته و در طول قرن‌ها در آیین‌ها، رفتارها و ارزش‌های جمعی ایرانیان استمرار یافته است. بدین ترتیب، حضرت علی علیه السلام را باید نه‌فقط یکی از شخصیت‌های بزرگ دینی، بلکه محور اصلی صورت‌بندی اخلاق پهلوانی و جوانمردی در فرهنگ ایرانی دانست.